دریافت کد حدیث تصادفی

سیره عبادی حضرت زهرا سلام الله علیها

عبادت فاطمه (س) ، آن‌چنان بی‌مانند است که درخشندگی نورش باعث حیرت و لذت ملائکه مقرب الهی می‌گردد؛ تا جایی‌که هفتاد هزار فرشته از فرشتگان مقرب الهی، جملگی بر او سلام و تحیت می‌فرستند و به تأیید و تشویق او می‌پردازند.

اطاعت و عبادت خداوند، هدف خلقت و تنها راه رسیدن به قرب الهی و کمال مطلوب است؛ «وَمَا خَلَقْتُ الْجِنَّ وَالْإِنسَ إِلَّا لِیَعْبُدُونِ»۱ از این رو، یکی از مهم‌ترین اهداف انبیاء و اوصیای الهی، توجه دادن مردم به پرستش و بندگی خداوند است. عبودیت، سکوی ترقی و کمال است، هر‌چه مقام عبودیت در انسان کامل‌تر شود، نردبان ترقی، بلندتر و هر‌چه از عبودیت کاسته شود، نردبان ارتقاء کوتاه‌تر می‌شود و در نتیجه کمالات افول می‌کند؛ به گونه‌ای که اگر این پایگاه برچیده شود، تمام کمالات درهم می‌ریزد.
اهل‌بیت (ع) ، بندگان مخلص خداوند و راه نمایان و الگو‌های بشریت هستند و اراده الهی هم‌واره در زندگی آن‌ها حاکم بوده است. آن‌ها به بالاترین درجات کمال در عبادت رسیده‌اند. بررسی و شناخت سیره عبادی هر یک از اهل‌بیت (ع) و تبعیت از آن، ما را در رسیدن به سرمنزل مقصود یاری‌ خواهد کرد. سیره عبادی حضرت زهرا (س) به عنوان أم‌الأئمه و اسوه اهل‌بیت (ع) ، یکی از بهترین و کامل ترین الگوهاست که سعی شده به فرازهایی از آن اشاره شود.
مقصود از سیره عبادی
سیره، دارای معانی گوناگون است. به طور کلی سیره را می توان به دو نوع خاص و عام تقسیم کرد. سیره به معنای خاص آن در فقه اسلامی همان سنت و از مبادی احکام است، اما در معنای عام، روش، سلوک و شیوه را می گویند. سیره عبادی حضرت زهرا (س) در این‌جا به‌همان معنای عام؛ یعنی نوع رفتار حضرت در امور عبادی است که جنبه ارشادی و الگویی دارد.
۱٫ عظمت عبادت حضرت زهرا (س)
قبل از پرداختن به سیره عبادی حضرت زهرا (س) ، باید به جای‌گاه و مقام عبودیت آن حضرت توجه کرد. معرفی و شناخت جای‌گاه و عظمت عبادت حضرت زهرا (س) در نزد ملائکه و ائمه طاهرین (ع) ما را در شناخت بهتر و اهمیت سیره آن حضرت، یاری خواهد کرد.
جایگاه عبادت حضرت زهرا (س) نزد ملائکه
عبادت فاطمه (س) ، آن‌چنان بی‌مانند است که درخشندگی نورش باعث حیرت و لذت ملائکه مقرب الهی می‌گردد؛ تا جایی‌که هفتاد هزار فرشته از فرشتگان مقرب الهی، جملگی بر او سلام و تحیت می‌فرستند و به تأیید و تشویق او می‌پردازند.علامه مجلسی (ره) روایت می کند که پیامبر اکرم (ص) فرمود: «فاطمه (س) بانوی زنان جهانیان از پیشینیان و آیندگان است. او در محراب خود می‌ایستد و هفتاد هزار فرشته مقرب بر او سلام می‌دهند و او را به همان‌گونه که با مریم سخن می‌گفتند، صدا می‌زنند و می‌گویند: ای فاطمه! همانا خداوند تو را برگزیده و پاک ساخته و بر زنان جهانیان برتری داده است.» ۲
تاثیر مقام عبودیت در نام‌گذاری حضرت
مقام عبودیت حضرت زهرا (س) چنان روشن و ظاهر بوده که تمامی جوانب زندگی آن حضرت و حتی ظواهر زندگی ایشان را تحت تأثیر قرار داده است تا جایی که نام گذاری و حکمت آن نیز تحت تأثیر این سیره و خصلت الهی است. «سالت عن اباعبدالله (ع) عن فاطمه لم سمیت الزهرا؟ فقال: لانها کانت اذا قامت فی محرابها و تزهر نورها لاهل السماء کما تزهر نورالکواکب لاهل الارض؛
راوی می‏گوید: از حضرت صادق (ع) علت نام‌گذاری حضرت فاطمه (س) را به – زهرا – پرسیدم. فرمود: چون وقتی در محراب عبادتش به نماز می‏ایستاد، فروغ نورش برای ساکنان آسمان می‏درخشید؛ همان‌گونه که نور ستارگان آسمان برای زمینیان می‏درخشد.»۳ قال الامام الصادق (ع) : سمیت فاطمه بالبتول لانقطاعها الی عباده‌الله‌ تعالی؛ امام صادق (ع) می‌فرمایند: حضرت فاطمه (س) به این جهت «بتول‏» نامیده شد که از همه بریده و دل به خدا بسته بود.»۴
۲٫ خوف و خشوع حضرت فاطمه (س)
سرور زنان دنیا و بانویی بهشتی که اولیاء خدا به او مباهات می کنند، به هنگام عبادت، چنان خوف و خشیت الهی در بدنش ظاهر می‌شد که تمام وجودش به لرزه می‌افتاد و تمام اعضا و جوارحش ترسان و لرزان می‌گشت. «کانت فاطمه (س) تنهج فی صلاتها من خوف الله تعالی؛ حضرت فاطمه (س) در نمازش از ترس خدا نفس نفس می‏زد و گریه در گلویش می‏شکست»۵
پیامبر (ص) درباره عبادت حضرت زهرا (س) می‌فرماید:« آن‌گاه که دخترم فاطمه (س) در محراب عبادت، در پیش‌گاه پروردگار به نماز می‌ایستد، نور عبادتش برای ملائکه آسمان درخشیدن می‌گیرد؛ به‌سان نور ستارگان برای اهل زمین و خداوند پر‌عزت و جلالت، خطاب به فرشتگانش می‌فرماید: «ملائکه من! بر بنده‌ام فاطمه، سرور کنیزانم، نظر کنید؛ بر درگاه من ایستاده، در حالی‌که بند بند وجودش از خوف من مرتعش و لرزان است و با تمامی قلب به عبادت من روی نهاده است….»۶
۳٫ اهتمام به عبادت
اهتمام به عبادت و کوشش در راز و نیاز با خداوند، از اصول اساسی در سیره عبادی اهل‌بیت (ع) است. آنان با انتخاب و اختصاص زمان مناسب و رعایت آداب عبادت، این حقیقت را آشکار ساخته‌اند که عبادت، نه امری فرعی، بلکه از مسائل اصلی است و در متن زندگی قرار دارد.امام حسن (ع) درباره اهتمام مادرش حضرت زهرا (س) به عبادت می‌فرمایند:
«رأیت امی قائمه فی محرابها لیله الجمعه؛ فلم تزل راکعه ساجده حتی انفجر عمود الصبح؛ مادرم را در شب جمعه در محراب عبادتش دیدم که تا طلوع فجر یا در حال رکوع بود و یا در سجود.»۷حسن بصری نیز در توصیف اهتمام حضرت زهرا (س) به عبادت چنین می‌گوید:«ما کان فی هذه الامه أعبد من فاطمه کانت تقوم حتی تورّمت قدماها؛ در این امت عابدتر از فاطمه نبود؛ آن اندازه عبادت می‌کرد که پاهایش متورّم شده بود.»۸
شب ازدواج
اهتمام به عبادت در سراسر زندگی و در تمامی فراز و نشیب های حیات این انوار مقدسه ظاهر بوده است. حضرت زهرا (س) نیز به هنگام عبادت، آن چنان در عظمت حق غرق می‏گشت و از خود بی‌خود می‏شد که از فکر عزیزان و فرزندان خویش نیز با تمامی علاقه‏ای که به آنان داشت، جدا می‌گشت، از این رو پروردگار نیز ملائکه‏ای را می‏فرستاد تا گهواره‏ی فرزندان او را حرکت دهند.۹
او حتی در شب ازدواج، از حضرت علی (ع) می‏خواهد که با هم به نماز بایستند و در این شب، خدا را عبادت کنند.«فانشدک اِنَّ الله ان قمت الی الصلوه فنعبد الله تعالی هذه اللیله»۱۰ آن‌گاه که رسول خدا (ص) از او پرسید: اکنون فرشته‏ی وحی در کنار من است و از جانب خدا پیام آورده است و هر آن چه بخواهی تحقق می‏پذیرد. چه درخواستی داری؟ او در جواب گفت: «قالت شغلنی عن مسئلته لذه خدمته، لاحاجه لی غیر النظر الی وجه الکریم فی دارالسلام؛ لذتی که از خدمت به خدا می‏برم، مرا از هر خواهشی بازداشته است. مرا حاجتی جز این نیست که پیوسته ناظر جمال زیبا و والای حضرت حق در آخرت باشم.»۱۱
مواقیت دعا
توجه به مواقیت خاص برای دعا و عبادت الهی در زندگی تمامی ائمه (ع) و به خصوص حضرت زهرا (س) به آسانی مشهود است و نمونه‌های فراوانی از آن در تاریخ ذکر شده است.
عصر جمعه ی فاطمی
«عن فاطمه (س) قالت: سمعت النبی (ص) یقول: اِنَّ فی الجمعه لساعه لا‌یراقبها رجل مسلم یسال الله عزوجل فیها خیراً الا اعطاهُ… و قال هی اذا تدلی نصف عین الشمس للغروب… و کانت فاطمه (س) تقول لغلامها: اصعد علی الضراب – الظراب – فاذا رایت عین الشمس قد تدلی للغروب فاعلمنی حتی ادعو؛‌ حضرت فاطمه (س) می‌فرماید: شنیدم پیامبر (ص) فرمود: غروب روز جمعه، ساعتی است که هر‌کس، آن را مراقبت کند و در آن لحظه دعا کند، دعایش مستجاب شود. – حضرت زهرا (س) – برای درک آن ساعت – به خدمت‌کارش می‏گفت: بر فراز بلندی برو و هر‌گاه دیدی نیمه خورشید غروب کرد، مرا خبر کن تا دعا کنم.»۱۲
شب های قدر حضرت فاطمه (س)
اهتمام به عبادت شب های قدر و توجه دادن اهل خانه و فرزندان به این مهم، یکی از سیره های عبادی و تربیتی حضرت زهرا (س) است که می‌تواند الگویی برای تمامی مسلمانان و به خصوص مادران باشد.«قال علی (ع) : و کانت فاطمه (س) لا تدع احدا من اهلها ینام تلک اللیله – لیله‌القدر – و تداویهم بقله الطعام‏ و تتاهب لها من النهار و تقول:محروم من حرم خیرها؛ حضرت علی (ع) فرمود: فاطمه (س) نمی‏گذاشت کسی از اهل خانه در شب‌های قدر به خواب رود. به آنان غذای کم می‏داد و از روز قبل برای احیای شب قدر آماده می‏شد و می‏فرمود: محروم کسی است که از برکات این شب محروم باشد.»۱۳
۴٫ نماز در سیره عبادی حضرت فاطمه (س)
نماز در سیره عبادی اهل‌بیت (ع) نماز از جای‌گاه خاصی برخوردار است؛ به‌گونه‌ای که می‌توان گفت پس از معرفت و ایمان به خداوند، هیچ امری به این اندازه مورد توجه ایشان نبوده است. از این رو در وصایای خود، نزدیکان و پیروان‌شان را به طور خاص به نماز سفارش کرده‌اند.۱۴ حضرت زهرا (س) نیز برای نماز، اهتمام و احترام خاصی قائل بوده اند که موارد زیر بیان‌گر آن است.
محراب حضرت فاطمه (س)
حضرت زهرا (س) برای عبادت، برنامه و محل خاص داشتند که از جمله داشتن محراب و جای‌گاه مخصوص در خانه برای عبادت است. امام حسن (ع) می‌فرماید:«رأیت أمی فاطمه قامت فی محرابها…؛ مادرم فاطمه را در محراب عبادتش دیدم…»۱۵ هم‌چنین در تاریخ آمده است که روزی پیامبر (ص) به خانه حضرت زهرا (س) آمدند و سراغ ایشان را گرفتند و فرمودند:«أین ابنتی؟» جواب دادند:«فی محرابها».
لباس و عطر مخصوص نماز
از جمله سیره های عبادی ایشان، توجه به بوی خوش و لباس مخصوص در نماز بود. گزارش شده است آن حضرت در واپسین لحظه های زندگی، پس از وضو گرفتن به اسماء فرمودند:«ای اسماء عطر مرا، همان عطری که همیشه می زنم و پیراهنی را که همیشه در آن نماز می‌گذارم، بیاور و بر بالینم بنشین، هرگاه وقت نماز شد، مرا از خواب بیدار کن. اگر بیدار شدم که نماز می گزارم و گرنه کسی را دنبال علی (ع) بفرست تا بیاید.»۱۶
نمازهای مخصوص
قال ابوعبدالله الصادق (ع) : کان لامی فاطمه صلاه تصلیها علمها جبرئیل، رکعتان تقرء فی الاولی: الحمد مره و«انا انزلناه فی لیله القدر» ماه مره و فی الثانیه: الحمد مره و ماه مره: قل هو الله احد، فاذا سلمت‏ سبحت تسبیح الطاهره علیها السلام؛ امام صادق (ع) فرمود: مادرم فاطمه (س) همواره دو رکعت نماز می‏خواند که جبرئیل به او آموخته بود. در رکعت اول آن پس از حمد، صد بار سوره قدر و در رکعت دوم، پس از حمد، صد بار سوره توحید و پس از سلام نماز، تسبیحات مخصوص حضرت.»۱۷
هم‌چنین ایشان فرموند: «هر کس چهار رکعت نماز گزارد و در هر رکعت، پنجاه مرتبه «قل هو الله احد» را بخواند، گویی نماز فاطمه (س) را خوانده است و این نماز، نماز بازگشت‏کنندگان به‌سوی خداست.» ۱۸و نیز فرمود: «مادرم فاطمه دو رکعت نماز مخصوص داشت که جبرئیل به او آموخته بود و آن‌گاه که سلام آن را می‏گفت، با تسبیحات مخصوص خویش خدای را ستایش می‏کرد، سپس می‏فرمود: «سبحان ذی‏العز الشامخ المنیف، …»۱۹
و باز حضرت می‌فرمایند: برای رفع هر خطر و درست انجام شدن هر کار سرنوشت‏ سازی، دو رکعت نماز خالصانه به همان ترتیب که دخت گران‌مایه‏ی پیامبر می‏خواند، به‌جا می‏آورید. در رکعت نخست، سوره‏ی «حمد» و آن‌گاه «قل هو الله» را پنجاه مرتبه می‏خوانید و رکعت دوم را بسان رکعت اول به‌جا می‏آورید. سپس دست‌ها را نیایش‌گرانه به‌سوی آسمان بالا می‏برید و این دعا را با همه‏ی وجود می‏خوانید:اللهم اتوجه الیک بهم… ۲۰
دعا و اذکار مخصوص
یکی از جلوه‌های عبادت، راز و نیاز با خداوند متعال و توجه به دعا و مناجات است. دعاهای فراوانی که از اهل‌بیت (ع) و حضرت زهرا (س) نقل شده است، این امر را به وضوح روشن می سازد.صحیفه‌ای به نام صحیفه‌الزهراء از ایشان به جا مانده است که مشتمل بر دعاهای حضرت است. حضرت زهرا (س) با دعا و مناجات، مأنوس بود و دعاهای وارده از او گواه این معناست. آن‌جا که حضرت رسول (ص) دعایی را به او می‏آموزد، می‏گوید: «این دعا از دنیا و آن‌چه در آن است، در نزد من محبوب‏تر است»۲۱
مورد مشهور، ذکر تسبیح حضرت است که در بیان ائمه اطهار (ع) ذکرکثیر و اعظم اذکار و برابر با هزار رکعت نماز شمرده شده است.«ان علی‌بن‏ابی‌طالب (ع) امر فاطمه (س) تستخدم رسول الله (ص) فقالت: یا رسول الله انه قد شق علی الرحی – و ارته اثرا فی یدیها من اثر الرحی – فسالته ان یخدمها خادما، فقال: اولا اعلمک خیرا من الدنیا و ما فیها؟ اذا آویت الی فراشک فکبری اربعا و ثلاثین تکبیره و ثلاثا و ثلاثین تحمیده و ثلاثا و ثلاثین تسبیحه؛ امیرالمؤمنین (ع) به حضرت زهرا (س) فرمود تا برود و از پیامبر (ص) خادمی بخواهد.
او نیز رفت و ضمن نشان دادن پینه‏ های دستش گفت: آسیاب کردن مرا به زحمت انداخته است و آن‌گاه درخواست‏ خادمی کرد. پیامبر (ص) در پاسخ فرمود: آیا نمی‏خواهی – به جای خادم – هدیه ‏ای به تو دهم که از همه دنیا ارزش‌مندتر باشد؟ هنگامی که برای خواب آماده شدی، سی و چهار بار «الله ‏اکبر» و سی و سه بار «الحمدلله‏» و سی و سه بار «سبحان الله‏» بگو.»۲۲ فاطمه بعد از شنیدن این سخنان، سه مرتبه فرمودند:«از خدا و رسول خدا خشنودم»۲۳
انس با قرآن
زهرا (س) با قرآن انسی دیرینه داشت. سلمان می‏گوید: رسول خدا (ص) مرا برای کاری به خانه‏ی فاطمه (س) فرستاد. به خانه که رسیدم، صدای زهرا (س) را- که در درون خانه قرآن می‏خواند- شنیدم. «فسمعت فاطمه تقرأ القرآن من جوا».۲۴باز سلمان روایت می‏کند که داخل خانه‏ ی حضرت زهرا (س) شدم و دیدم در همان حالی که مشغول کار خود بود و جوها را آسیاب می‏کرد، قرآن می‏خواند.۲۵ اگر گوش‌ شنوایی وجود داشته باشد، هنوز هم سخنان عمیق و بلند او درباره‏ی قرآن از مسجد مدینه به گوش می‏رسد:
«قرآن کتابی گویا و راست‌گو و دارای نور فراوان و روشنی درخشان است. کتابی که بینش‏هایش روشن، نهفته‏ها و لطائفش آشکار، ظواهرش جلوه‏گر، پیروانش مورد رشک دیگران، پیرویش راهبر به بهشت رضوان و شنودنش باعث رستن انسان است. در پرتو آن می‏توان به دلایل روشن الهی و واجبات بیان شده‏اش و محرمات ممنوعش و روشن‌گری‏های تاب‌ناکش و برهان‏های کافیش و خوبی‏های متحسنش (مستحبات) و رخصت‏های بخشیده‏اش (مباحات) و قوانین واجبش، دست یافت.»۲۶
حضرت زهرا (س) در همین خطبه‏ی غرا و بی ‏نظیرش، از حدود ۶۰ آیه به صورت نقل و اقتباس و تلمیح در نهایت دقت و زیبایی و کاملا به‌جا استفاده کرده است. هم‌چنان که در دیگر خطبه‏اش در بستر بیماری، بر زنان مهاجر و انصار به بیش از ۱۰ آیه تمسک نموده است. همین‏ها بهترین گواه و شاهد بر انس حضرت زهرا (س) با قرآن است.
آری روایات در مورد عبادت خالصانه و عارفانه‏ ی حضرت فاطمه (س) به‌ویژه نیایش ‏ها و دعاهایی که آن بانوی برگزیده با آن‌ها با پروردگارش راز و نیاز می‏نمود، بسیار است. او دخت فرزانه‏ی نخستین و برترین عبادت‌کنندگان است. بانوی بانوان که مفهوم پرستش و عبادت و ارزش واقعی آن را به همان اندازه که آفریدگارش را شناخته بود، درک می‏کرد.از این رو، جای هیچ شگفتی ندارد که از راز و نیاز و عبادت، لذت معنوی و روحی ببرد. شگفت ‏انگیز نیست که از ایستادن به عبادت در برابر خدا، به آرامش دل و اطمینان جان اوج گیرد.
پی‌نوشت‌:
۱٫ سوره ذاریات، آیه۵۶
۲٫ بحارالانوار،ج۴۳،ص۴۹
۳٫ علل الشرایع، ج ۱، ص ۲۱۵
۴٫ مستدرک عوالم، ج ۱، ص۸۱ – ۸۰
۵٫ ارشاد القلوب، ۱۰۵
۶٫ الصدوق، الامالی، ص ۱۰۰
۷٫ الاربلی، کشف الغمه، ج۲،ص۳۴۱
۸٫ ابن شهر آشوب، المناقب، ج۳،ص۳۴۱
۹٫ بحارالانوار، ج۴۳،ص۴۵
۱۰٫ احقاق الحق، ج۴، ص۴۸۱
۱۱٫ ریاحین الشریعه،ج۱،ص ۱۰۵
۱۲٫ معانی الاخبار، ص۳۹۹
۱۳٫ دعائم الاسلام، ج ۱، ص ۲۸۲
۱۴٫ به طور نمونه به وصیت امیرالمومنین (ع) مراجعه کنید: «الله الله فی الصلوه، فإنها عمود دینکم» نهج البلاغه، نامه۴۷
۱۵٫ مسند احمد،ج۱،ص۲۳۶٫
۱۶٫ کشف الغمه، ج۲، ص۶۲٫
۱۷٫ جمال الاسبوع:۱۷۳
۱۸٫ من لایحضره الفقیه، ج۱، ص۵۶۴
۱۹٫ بحار، ج۹۸
۲۰٫ رک. مصباح المتهجد، ص۲۶۶
۲۱٫ بحارالانوار، ج۹۲،ص۴۰۴
۲۲٫ کنزالعمال ۲:۵۷
۲۳٫ بحارالانوار،ج۴۳،ص۸۲
۲۴٫ بحارالانوار، ج۴۳،ص۴۶
۲۵٫ بحارالانوار، ج۴۳، ص۸۸٫
۲۶٫ قسمتی از خطبه حضرت در مسجدالنبی (ص)
سیدرضا هاشمی/کارشناسی‌ارشد/اهل‌بیت‌شناسی

پاسخ دادن

شما باید وارد شوید تا بتوانید نظر ارسال کنید.